🔶पीतांबर, मुकटा, कद आणि धाबळ

वस्त्रविश्व

 पीतांबर, मुकटा, कद आणि धाबळ

काही वस्त्रे अशी असतात की त्या वस्त्राकडे पाहताच एकाचवेळी त्या वस्त्राचं आकर्षणही वाटतं  आणि आदरही वाटतो. मनात पवित्र भाव निर्माण होतात. अशी वस्त्रे म्हणजे पीतांबर, मुकटा, कद. ही आहेत.

‘अहत’ वस्त्रे. ‘अहत’ म्हणजे आघात न  केलेलं. तसंच पीतांबर, कद, मुकटा या रेशमी वस्त्रांना कोशावस्त्रे असंही म्हणतात. त्याला कारणही तसंच आहे. पतंगाच्या [बॉम्बिक्स मोरी जातीचे पतंग यासाठी उच्च दर्जाचे समजले जातात.] कोशाच्या धाग्यांपासून ही वस्त्रे विणली जातात. पीतांबर या महावस्त्राचं नातं देववस्त्राशी जोडलं गेलं आहे. देवांच्या मूर्ती किंवा प्रतिमा आपण पाहतो तेव्हा त्यांच्या अंगावर पीतांबरच आढळतं. पीत+अंबर = पीतांबर. म्हणजे पिवळ्या रंगाचे वस्त्र. मुळात रेशमी धाग्याचा नैसर्गिक रंग पीत रंगच्छटेकडे झुकणारा असतो असं म्हणतात. पिवळा रंग पूर्णत्वाचा, परिपूर्ततेचा संकेत देणारा असतो. असा हा पिवळा रंग या वस्त्राला दिला जातो, म्हणून रेशमी वस्त्राला ‘पीतांबर’ म्हटलं असावं. पीतांबर हे तलम घट्ट विणीचे जरतारी काठाचे रेशमी वस्त्र. पीतांबराच्या काठावर विणली जाणारी नारळी नक्षी ही अतिप्राचीन अशी नक्षी आहे.

नारळ हे शुभसूचक आणि पवित्र श्रीफळ मानलं जातं. भौमितीय प्रतिकात्मक चिन्हांची ही नारळी नक्षी जाळीदार असते. आजही पारंपरिक पीतांबरावर शुभ समजल्या जाणाऱ्या नारळी नक्षीचेच विणकाम आढळून येते. याशिवाय, पंखा, रुईफूल अशी पारंपरिक नक्षीही विणली जाते. पीतांबराला पदर नसल्यामुळे ते पुरुषांनी नेसायचे वस्त्र आहे असे मानले गेले.

परमेश्वराच्या सगुण रूपाचे वर्णन करताना जवळपास सर्वच संतांनी पीतांबराचा उल्लेख केला आहे. “तो सावळा सुंदरु| कासे पीतांबरू| लावण्ये मनोहरु| देखियेला||” असं वर्णन ज्ञानदेवांनी केलं आहे. विठ्ठलाच्या झळाळत्या पीतांबरापुढे सूर्याचा प्रकाशही फिका वाटतो असं संत नामदेवांना वाटतं. ते म्हणतात – ‘कासे कसियेला पीत पीतांबर | लोपे दिनकर तेणे प्रभा||’ श्री. एकनाथ गाथेत संत एकनाथांनी श्रीकृष्णाने कोणकोणते पीतांबर परिधान केले होते याचे इतके मनमोहक वर्णन केले आहे की ते वाचताना परमेश्वराच सगुण साकार दर्शन घडतं. आणि भक्ताच्या मनात अष्टसात्विक भाव निर्माण होऊन त्या चिद् रूपाशी मन तल्लीन होतं. त्या ओळी अशा – ‘देव सुंदर घनसावळा| कांसे सोनसळा नेसला||’ ‘मोरमुकुट पीतांबर| काळ्या घोंगडीचा भार||’, ‘शंखचक्र गदाधरू| कासे सुरंग पीतांबरु’, ‘चिमणा पीतांबर पिवळा| गळा वैजयंती माळा||’ संत तुकारामांनी  ‘सुंदर ते ध्यान उभे विटेवरी’ या अभंगात परमेश्वरानं ‘कासे पीतांबर’ नेसल्याचा उल्लेख केला आहेच. शिवाय, पीतांबरात झळकणारे परमेश्वराचे रूप निरंतर आवडणारे आहे असं ते म्हणतात.

अलीकडच्या कवी- कवयित्रींच्याही काव्यात पीतांबर आहेच. शांताबाई शेळके यांचं ‘गणराज रंगी नाचतो..’ हे भक्तीगीत आठवा. ‘कटी पीतांबर कसून भरजरी..’ ही ओळ आपोआपच मनात गाऊ लागते. अलिकडे मात्र, पीतांबर हे वस्त्र त्याच्या रंगावरून न ओळखले जाता त्याच्या नावावरून ओळखलं जातं, तेव्हा मोठी गंमत वाटते. म्हणजे लाल, जांभळ्या, निळ्या रंगाच्या अशा रेशमी वस्त्रांनाही पीतांबरच म्हटले जाते.

आहे ना मजा! रामायण महाभारताच्या काळातही रंगीत रेशमी वस्त्रे असल्याचा उल्लेख आढळतो. श्रीरामाच्या, श्रीकृष्णाच्या अंगावर पीतांबर [पिवळ्या रंगाचे रेशमी वस्त्र], श्रीकृष्णाचा मोठा भाऊ बलराम यांच्या अंगावर नीलांबर, ब्रह्मदेवाचे श्वेतांबर तर लक्ष्मीच्या अंगावर लाल रंगाचे रेशमी वस्त्र असल्याचे उल्लेख आहेत.

एकूणच विचार केला की असं वाटतं, अगदी पुराणकाळापासूनच भारतीयांना झळाळणाऱ्या रंगांचे आकर्षण आहे. पूर्वी वनस्पतीपासून रंग तयार करत असल्याचे संदर्भ वाचायला मिळतात. गोदावरीकाठी आढळणाऱ्या लाखेपासून तांबडा रंग, पानाफुलांपासून लाल, केशरी, हिरवा असे विविध रंग, बाभळीच्या सालीपासून तपकिरी, निळीपासून निळा असे रंग तयार केले जात. शिवाय, या रंगांच्या मिश्रणातून वेगवेगळे रंगही तयार केले जात असल्याचे उल्लेख आहेत.  

   

पीतांबराचा अभ्यास करतांना सोवळं, कद, मुकटा या रेशमी वस्त्रांचाही उल्लेख आला. “पूजा करतांना, धार्मिक कार्यात आम्ही कद नेसतो, मुकटा नेसतो”, असं म्हटलं जातं. तेव्हा, या सर्व वस्त्रांत नेमका फरक काय? असा प्रश्न मनात उद्भवला. त्याचा शोध घेत असतांना या वस्त्रांची थोडी माहिती मिळाली. जाणकारांच्या मते, अरुंद काठाच्या किंवा काठ नसलेल्या अशा रेशमी वस्त्राला ‘कद’ म्हटलं जातं. तुलनात्मक दृष्ट्या अगदी छोट्या किंवा विना काठाच्या रेशमी वस्त्राला ‘मुकटा’ म्हटलं जातं.

मुकटा हा शब्द परभाषीय आहे, असंही म्हणतात. अर्थात, हे जाणकारांचे मत! पीतांबर, कद, मुकटा या साऱ्या रेशमी वस्त्रांना ‘सोवळं’ म्हणतात. काही जण धाबळ नेसूनही पूजा करतात. तसंच, पांघरण्यासाठीही त्याचा उपयोग केला जातो. “पांघरली धाबळी| कृष्णम्मा माझी||” असा एका पदात उल्लेख आला आहे. धाबळ हे लोकरी धाग्यांपासून विणलेलं वस्त्र. त्याचा स्पर्श तसा जाडाभरडाच. पण, लोकरीचं असल्यामुळं छान उबदार असतं. बरेचजण धूत वस्त्र नेसूनही पूजा किंवा धार्मिक विधी करतात.

माणसाच्या मनाला या वस्त्रांची भुरळ आहे. ही वस्त्रं मांगल्याचं प्रतीक म्हणून समजली जातात. पीतांबर, कद, मुकटा, धाबळ या वस्त्रांचा नुसता उच्चार जरी केला तरी मनात वेगळं स्थान निर्माण होतं. कुठेतरी देववस्त्रांशी, धार्मिक कार्याशी नातं जोडलं जातं. हेच या वस्त्रांचं वैशिष्ट्य !!!

चित्कला कुलकर्णी-९५११२०३८२७

#ज्ञानभाषामराठीप्रतिष्ठान
#शारदियेचिचित्कला