🔶टापरी ते स्कार्फ🔶

वस्त्रविश्व

टापरी ते स्कार्फ

पुष्कळशा शब्दांचे अर्थ शब्दकोशात कळतात पण वळतात ते मात्र अनुभवल्यानंतरच! ‘टापरी’ हा असाच एक शब्द. या शब्दाचा अर्थ खेड्यातून प्रवास करत असताना गवसला. एका खेडेगावी बस थांबली. वयस्कर खेडूत बसमधून उतरले. ते उतरताच बस सुटली. तेवढ्यात त्या वयस्कर गृहस्थाने बसचा दरवाजा ठोठावला. म्हणाले, “अहो, माझी टापरी राहिली ती तेवढी द्या.” टापरी म्हणजे नेमकं काय हे कुणाच्याच लक्षात येईना. तेवढ्यात ते गृहस्थ पुन्हा म्हणाले, “अहो, मी बसलो होतो तिथे एक लांबरुंद फडकं आहे, तीच माझी टकुऱ्याला बांधायची टापरी.” दुसरे गृहस्थ बोलले, “काय राव, आम्हाला वाटलं टापरी म्हणजे असेल एखादी बुट्टी किंवा काही वस्तू.. हे तर साधं फडकं आहे.” ‘टापरी’ या शब्दाचा अर्थबोध झाला तो तेव्हाच.

रानावनात काम करताना ऊन, वारा, थंडी, धूळ यापासून संरक्षण व्हावे किंवा एखादी जड वस्तू डोक्यावरून न्यायची असेल तर कान, डोके, झाकण्यासाठी मोठ्या आकाराचे फडके डोक्याला बांधत असत. ग्रामीण भाषेत यालाच म्हणतात टापरी. काही ठिकाणी रुमाल किंवा पागोटे यावरून कान आणि हनुवटी झाकणारे कापड बांधतात. यालाही टापर किंवा टापरीच म्हणतात. फेटा-पागोट्यासारखे हे सौंदर्यपूर्ण किंवा कलात्मकही नसते. चेहरा आणि डोके यांचे संरक्षण व्हावे हाच उद्देशाने ते गुंडाळलेले असते. टापर, टापरी, टापसी, टोपसी असेही प्रतिशब्द या वस्त्रासाठी वापरतात.

टापरी चेहऱ्याच्या संरक्षणासाठी वापरली जाते तर अंगाचे संरक्षण व्हावे म्हणून शाल वापरली जाते. शाल हे एक उपयुक्त आणि कलात्मक असं अंगाला लपेटून घ्यायचं वस्त्र. विशेषतः थंडी आली की शालीची आठवण होतेच होते. सामान्यपणे शाली या मेंढीच्या लोकरीपासून तयार करतात. मौर्य, शुंग, सातवाहन यांच्या राजवटीत शालींचे अनेक प्रकार वापरात होते. त्यानंतर १९ व्या शतकात मुघल काळात भारतीय शालींची कीर्ती जगभरात पसरली.

पूर्वी काश्मिरात ‘अलसी’ ‘तूस’ नावाच्या लोकरीपासून अत्यंत तलम शाली विणल्या जात. पश्मीना लोकरीपासून विणलेल्या शाली इतक्या अलवार आणि तलम असतात की त्या अंगठीमधून सुद्धा आरपार जातात. रेशीम, सूत, यापासून विणलेल्या काही शाली असतात तर काही यांच्या मिश्रणातून विणलेल्या असतात. याचं उत्तम उदाहरण म्हणजे हिमरू शाल. हिमरू शालीचे मूळ नाव ह्मरू. ह्मरू म्हणजे प्रतिकृती. ती प्रतिकृती आहे भरजरी, किनखाब वस्त्राची. ह्मरूचे अपभ्रंश झाले हिमरू. या शालीत रेशमी धाग्याचे प्रमाण अधिक असते. पूर्वी दौलताबाद, पैठण, जालना, औरंगाबाद या ठिकाणी हे वस्त्र विणले जायचे. सध्याच्या काळात औरंगाबाद येथे त्या अधिक प्रमाणात तयार होतात.

हिमरू शालीची प्रतिकृती म्हणजे मशरू शाल. या शालीत सुताचे प्रमाण अधिक. त्यामुळे ती सर्वांना परवडणारी. सोन्याच्या जरीची भरपूर मीनाकारी असलेली राजेशाही शाल म्हणजे किनखाब शाल. [जणु सोनेरी स्वप्नच!] ही किंमती शाल तयार करण्यासाठी खूप परिश्रम घ्यावे लागत असे. तसेच बराच कालावधीही लागत असे. उपयोगितेच्या दृष्टीने या आयताकृती शालीची लांबीरुंदी कमी जास्त ठेवली जाते. १९ व्या शतकाच्या सुरुवातीला काही स्त्रिया फॅशन म्हणूनही शाल वापरू लागल्या. नव्हे ती त्यांच्या गरजेची बनली. अंगाभोवती नजाकतीने शाल गुंडाळून घेऊन सौंदर्यात भर घालणे हे प्रतिष्ठितचे लक्षण मानले जाऊ लागले. हळूहळू शालींची फॅशन मागे पडत गेली आणि गळपट्टे, मफलर म्हणजेच स्कार्फ, स्टोल अशा वस्त्रांनी शालींची जागा घेतली.

स्टोल!! म्हणजे खांद्यावर घ्यायचं वस्त्र असा अर्थ शब्दकोशात वाचायला मिळाला. साधारण शाल, शेला यांच्यासारखेच हे वस्त्रं. ऊन, थंडी, वारा यापासून संरक्षण व्हावं यासाठी हे वस्त्र विणले गेले. अलिकडच्या काळात तर गळयाभोवती स्टोल गुंडाळण्याची लाटच आलेली आहे की काय असे वाटते. आणि हो, बाजारात देखील ऋतूनुसार नानाविध नमुन्याचे स्टोल्स मिळतात. हौशी तरुणी आपल्या वेशभूषेनुसारही अशा स्टोल्सची निवड करतात. नैसर्गिक त्रासापासून ते तोंड लपवण्यापर्यंत स्टोल्सचा वापर करणारेही आहेत म्हणा! चांगलं कोणतं आणि वाईट कोणतं, हे ज्याचं त्यानं ठरवायला हवं. हो नं! रेशमी, सुती, सॅटीन, रेशमी, लोकरी अशा धाग्यांपासून स्टोल्स विणले जातात. फॅशनच्या जगात टिपटॉप कपड्यांवर तितकेच सुंदर, झुळझुळीत स्टोल्स छानच दिसतात. ओढणीपेक्षा लहान आणि सांभाळायला, वापरायला देखील छान!

स्कार्फ!! पूर्वी जो मफलर म्हणून प्रसिद्ध होता. मफलरचाच आधुनिक अवतार म्हणजे स्कार्फ. एकेकाळी ज्याचा उपयोग फक्त हिवाळ्यात कान आणि डोके झाकण्यापुरताच केला जात असे. अलीकडे तर थंडीने दांडी मारली तरीसुद्धा तरुणांचे स्कार्फ प्रेम कमी होत नाही. हवा तापायला लागल्यावरही हे स्कार्फ गळ्याला घट्ट बिलगून राहतात. अर्थात् उन्हाळ्यात वापरायचे स्कार्फ देखील वेगळेच हं! एकदम स्टायलिश! लोकरीचे नसतात ते. काही वर्षांपूर्वी लोकरीचे मफलर अधिक लोकप्रिय होते. सामान्य माणसांपासून ते जुन्या हिंदी-मराठी सिनेसृष्टीतील देवानंद, शम्मी कपूर, जानी राजकुमार, चंद्रकांत मांढरे, अरुण सरनाईक, निळू फुले अशा अनेक कलाकारापर्यंत आणि राजकारणी मंडळींपर्यंत अशा बऱ्याच जणांनी मफलरला ‘आप’लेसे केले.

अशी ही वस्त्रे! तिन्ही ऋतूत शरीर रक्षण करणारी... व्यक्तिमत्त्वाला एक वेगळा उठाव देऊन जाणारी!

चित्कला कुलकर्णी-९५११२०३८२७

#ज्ञानभाषामराठीप्रतिष्ठान
#शारदियेचिचित्कला