🔶उष्णीष.. अर्थात् पटका, फेटा, पगडी, मुंडासं...

वस्त्रविश्व

उष्णीष.. अर्थात् पटका, फेटा, पगडी, मुंडासं...

अगदी लहानपणापासून फेटा, पटका असे उष्णीष अर्थात शिरोवेष्टन आपण पहात असतो. केवढं लांब-रुंद कापड असतं ते? एवढं मोठं कापड किती कलात्मक पद्धतीनं आणि छान पद्धतीनं बांधतात नं डोक्याला? हे लांब-रुंद शिरोवेष्टन साऱ्यांनाच कसं काय बुवा प्रिय? आणि विशेष म्हणजे त्यामागे शिरोरक्षणाबरोबर सौंदर्यदृष्टीही असते. शेतकरी-कामकऱ्यांच्या डोक्यावर आहेच. व्यापारी बांधव वापरतात. संत-महात्म्यांचे फोटो पहा, तिथेही त्यांच्या डोक्यावर दिसतंच. कीर्तनकार शिरोवेष्टन धारण केल्याशिवाय कीर्तनास उभेच रहात नाहीत. थोर, नेते मंडळींनीही त्याला आपलंसं केलं. शाहीर म्हटला की त्याच्या डोक्यावरचा तो फेटा आणि तो ऐटदार तुरा यांचा थाट काय विचारावा? नवरदेव, वरात, मिरवणूक यांचं तर या शिरोवेष्टानाशी अतूट नातं. एकूण काय, सगळ्याच क्षेत्रांतील मंडळींना हे शिरोवेष्टनाचे प्रकार प्रिय आहेत तर...

संस्कृतमध्ये शिरोवेष्टनाला ‘उष्णीष’ असा शब्द आहे. उष्णीष म्हणजे, ऊन लागू नये म्हणून मस्तकाला बांधायचं वेष्टन. पागोटं, फेटा, पटका, मुंडासं, रुमाल, साफा, कोशा, मंदील आणि पगडी अशा विविध नावांनी ओळखले जाणारे हे उष्णीष! 

उष्णीष विविध पद्धतीनं डोक्याला बांधलं जातं तेव्हा निश्चितच आश्चर्यमिश्रित कौतुकही वाटतंच. अगदी प्राचीन काळी राजे, महाराजे मुकुट वापरत. सैन्यदल शिरस्त्राण वापरत. हे धातूपासून घडवलेले असत. छत्रपती शिवाजीराजांची मूर्ती आठवताच त्यांच्या मस्तकावर असलेला शिरपेच, जिरेटोप नजरेसमोर येतोच. ऐतिहासिक कथेत ‘राजांनी मस्तकावर मंदील चढवला..’ असं वाक्य वाचायला मिळतं. डोक्यावर ‘मंदील’ चढवणं हे प्रतिष्ठेचं लक्षण. डोक्याला बांधायच्या विशिष्ट वस्त्राला अरबी भाषेत ‘मिन्दिल’ असा शब्द आहे. मिन्दिलचे मराठीत झाले मंदील! म्हणजे राजघराण्यातील मंडळींचा शोभिवंत फेटा. जरीकाठी किंवा जरीची काडी असलेले हे शिरोवेष्टन. 

पेशवाईत पगडी प्रसिद्धीस आली असं म्हणतात. पूर्वी पगडी विविध प्रकारे बांधली जात असे.[ म्हणजे तयार केली जात असे.] विणकर समाजातील कारागीर घरोघरी जाऊन पगडी बांधत. म्हणजे, ज्या व्यक्तीसाठी पगडी बांधायची असे त्याच्या डोक्याचं माप घेऊन, त्या आकाराचा मातीचा किंवा प्लॅस्टर ऑफ पॅरिसचा साचा तयार करत. सुती कापडाची लाल रंगाची पट्टी [बत्ती कापड] कांजीत बुडवून त्याची घट्ट पगडी बांधत.

अलिकडच्या काळात प्लॅस्टर ऑफ पॅरिसच्या साच्यावरून कागदी लगद्याचा साचा तयार करतात. त्यावर बाहेरून कापड, स्पंज आणि आतून अस्तर लावून रेशमी किंवा सॅटिनच्या कापडाची पगडी बांधतात. पुणेरी पगडीच्या वरच्या भागाला माथा, उजव्या बाजूच्या उंच भागाला कोका आणि त्याच्या टोकाला चोच म्हटलं जातं. या चोचीला गोंडा म्हणजे जरतार असे. पगडीची चोच जितकी आकर्षक तितकी ती पगडी देखणी असं मानलं जायचं. पगडीच्या कडेनं जी पट्टी असते तिला घेरा तर कपाळावर येणाऱ्या भागाला कमल आणि आतील भागाला गाभा अशी नावं आहेत. पगडीवरची जरतार, जवाहिरी काम यावरून तिचे मूल्य ठरतं.

गायकवाडी, होळकरी, शिंदेशाही, पट्टीदार [सपाट पट्ट्याची], मोरणदार [पीळ घातलेल्या पट्ट्याची], बारीदार [पागोट्याला खिडक्या असलेली], कणगीदार, मावळ्यांची दोन्ही बाजूंना उंच असलेली पगडी, देवाची/ गोंधळी लोक वापरतात ती बत्ती पगडी तसेच, उदयपूरची उमराव पगडी, जयपूरचा शाही साफा, जोधपूरचा जसवंतशाही पेच असे पगड्यांचे विविध प्रकार! होनाजी बाळा यांच्या एका कवनात पगडीचा उल्लेख येतो तो असा, “शिरी पगडी कणगीदार, अंगावर ज्वहार, कुठील राहणार कोण परगणाजी|” पगड्यांचे इतके प्रकार पाहिल्यावर वाटतं, ‘शीर सलामत तो पगडी पचास’, ही म्हण योग्यच आहे.  

   पगडी विशिष्ट साचेबध्द पद्धतीनं कारागिरांकडून बांधवून घेतलं जाते तर पटका, फेटा, मुंडासे हे ठराविक मापाचं, लांब-रुंद वस्त्र विशिष्ट पद्धतीनं डोक्याला बांधलं जातं. ते इतक्या व्यवस्थितपणानं, वेगवेगळ्या आणि सुंदर पद्धतीनं बांधलं जातं की त्याची लांबी-रुंदी अजिबात लक्षात येत नाही. काही मंडळी चक्राकार पागोटेही वापरत. केरुनाना छत्रे, विष्णुशास्त्री चिपळूणकर हे अशा प्रकारचे पागोटे वापरत असल्याचा उल्लेख आढळतो. पागोट्याचा एक पृष्ठभाग एका बाजूला उंच आणि एका बाजूला उतरलेला असला की तो होतो पटका. पटक्याला पाठीवर रुळणारी हातभार लांबीची निऱ्याची पट्टी सोडली जाते. त्याला म्हणतात शेमला. आणि पटक्याच्या दोन्ही बाजू उंच असून मधला भाग खोलगट ठेवला की तो होतो फेटा. फेट्याला असतो शेमला आणि तुरा! डोईला पिळदार घट्ट बांधलेलं, कानावर गोलाकर येणारं शिरोवेष्टन म्हणजे मुंडासं! पूर्वी ग्रामीण भागातील शेतकऱ्यांच्या डोक्यावर असं मुंडासं असे. काही चित्रपटात, नाटकात संत चोखामेळा यांच्या डोक्यावर अशा पद्धतीचं मुंडासं दाखवलेलं आहे.

    शिरोवेष्टनाच्या अनेक गोष्टी, घटना आठवतात. तरीही, पगडी म्हटलं की आठवण येते ती गो.ग. आगरकरांची. ते माधुकरी मागून शिकत होते. माधुकरी मागून आणली की माधुकरीची झोळी खुंटीवर अडकवत. पुढे शिक्षण पूर्ण झालं. वकिलीची परीक्षा उत्तीर्ण झाले. एकदा डोक्यावर पगडी घालून घरी आले. घरी येताच डोक्यावरची पगडी काढून खुंटीला अडकवली. ती खुंटी होती माधुकरीची झोळी अडकवायची. ते पाहताच भरल्या डोळ्यानं आई म्हणाल्या, “ज्या खुंटीवर झोळी अडकवत होतास त्याच खुंटीवर आता पगडी अडकवत आहेस. आता नोकरी करून भरपूर पैसा मिळव.” तेव्हा त्यांनी उत्तर दिलं, “आई, ही डोक्यावरची पगडी कधीही इंग्रजांपुढे झुकणार नाही. आजन्म दारिद्र्य सहन करावं लागलं तरी चालेल पण देशसेवेसाठीच हा जन्म असेल.” 

अशी ही माणसाची अफलातून डोकी आणि वैशिष्ट्यपूर्ण उष्णीष... खरंच, गंमत आहे नं?
   
 

चित्कला कुलकर्णी-९५११२०३८२७

#ज्ञानभाषामराठीप्रतिष्ठान
#शारदियेचिचित्कला