🔻महाराष्ट्राचं महावस्त्र पैठणी🔻

🔶वस्त्रविश्व🔶

🔻महाराष्ट्राचं महावस्त्र पैठणी🔻

  कवयित्री शांताबाई शेळके यांनी ‘पैठणी’ या कवितेत स्त्रीच्या हळुवार मनाची भावावस्था हृदयस्पर्शी शब्दांत मांडली आहे. त्यातल्या काही ओळी, ‘धूर कापूर उदबत्त्यांतून, जळत गेले किती श्रावण, पैठणीने जपले एक तन..एक मन.. माखली बोटे पैठणीला केव्हा पुसली, शेवंतीची चमेलीची आरास पदराआडून हसली’ अशीही प्रतिमा रुपानं आलेली पैठणी मनात एक हळवं स्थान निर्माण करून जाते. 

 प्रत्येक स्त्रीला हवीहवीशी वाटणारी पैठणी. पैठणी बघताच मनात किती भावतरंग उमटतात ना! पैठणी प्रथम हळुवार हाताने उचलावी. त्या झुळझुळीत, अलवार महावस्त्रावरून अलगद हात फिरवावा. डोळे मिटून तिचा खोलवर गंध घ्यावा. त्या स्पर्शाच्या, गंधाच्या धुंदीत असतानाच डोळे भरून पहावं. भरजरी पदराचं, काठाचं मनोमन कौतुक करून त्यावरील मोराशी हितगुज करत करत या महावस्त्राची घडी मोडावी. अशीच भावना स्त्रियांच्या मनात उमटत असेल, हो ना? आहेच पैठणी तशी, महाराष्ट्राचं भूषण ठरलेली.

भारतात अनेक प्रकारच्या साड्या विणल्या जातात. बऱ्याच साड्यांना गावावरून नाव मिळालं. जसं बनारसची बनारसी, इंदुरची इंदुरी तसं पैठणची पैठणी. पारंपरिक घरंदाज वस्त्रांमध्ये पैठणीला अग्रस्थान मिळालेलं आहे. अनेक राजघराण्यांनी पैठणीला पसंती दिली. पैठणीचा इतिहास आहे  साधारणत: दोन हजार वर्षांपूर्वींचा. पूर्णतः हातमागांवर विणल्या जाणाऱ्या पैठणीसाठी शुद्ध सोन्याच्या जरीचे धागे वापरतात. अतिशय तलम अशा दुपदरी धाग्यांनी दाट विणकाम करतात. त्यामुळे पैठणीच्या पदराला झळाळी येऊन त्यावरून प्रकाश परावर्तित होऊन तो चमकू लागतो. काही पैठणीत साडेअकरा ग्रॅम सोनं वापरलं जातं, अशा पैठणीला ‘बारामासी पैठणी’ म्हणतात. काही पैठणी ‘अठरामासी’ म्हणजे साडेसतरा ग्रॅम सोनं वापरून विणलेली असते. राजघराण्यातल्या स्त्रिया तर ‘छत्तीसमासी’ म्हणजे साडेचौतीस ग्रॅम सोनं असलेली पैठणी वापरायच्या. अगदी जुन्या पैठणीचं वजन तीन किलोपेक्षाही जास्त असे असं म्हणतात. काही पैठणीसाठी पाव किलो चांदी आणि काही ग्रॅम सोनं वापरलं जाई. कधीकधी चांदीवर सोन्याचं पाणीही लावलं जातं. रेशमाची प्रत, वापरलेलं सोनं-चांदी आणि नक्षीकाम यावरून त्या पैठणीची किंमत ठरते. 

सर्वसाधारण ग्राहकांना परवडावी अशीही पैठणी चांदीचे धागे वापरून विणतात. काही पैठण्या सुती धागे वापरून विणतात. एक रेशमी आणि एक सुती धागा वापरून गर्भरेशमी पैठणी विणली जाते. काही ग्राहकांना पैठणी सारखी दिसणारी तसेच नक्षीकाम असलेली कमी किंमतीची साडी हवी असते. त्यासाठी हलक्या प्रतीचं रेशीम आणि कृत्रिम धागा वापरून सेमी पैठण्याही विणल्या जातात. 

 पैठणीतलं सगळ्यात जुनं नक्षीकाम म्हणजे आसावली. यामध्ये वेलबुट्टी आणि फुलांची नक्षी असते. शालिवाहनाच्या काळात राजहंसाची नक्षी प्रिय होती. यादवकालीन लोकांना पैठणीवर सोनेरी कमळ आवडू लागलं. तर मुघलकाळात फुलं, पानं, पक्षी असं नक्षीकाम पैठणीवर विणलं जाऊ लागलं. पेशव्यांनी पैठणी विणण्याच्या कलेला प्रोत्साहन दिलं. माधवराव पेशवे खास नक्षीकामाची, रंगांची पैठणी विणकामाची उपरणी बनवून घेत, असं म्हटलं जातं. पेशव्यांच्या काळात पैठणीची लोकप्रियता आणि भरभराट कळसाला पोचली होती. पण ब्रिटिशांच्या काळात मात्र उतरती कळा लागली. सतराव्या शतकात रघोजी नाईक या सरदाराने गुजराती व्यापाऱ्याच्या मदतीने येवले या गावी रेशीम उद्योगाला सुरुवात केली. पैठण येथून उत्कृष्ट कारागिरांना बोलावून घेऊन तिथे  पैठणी निर्मितीस सुरुवात केली.  

खऱ्या पैठणीची खासियत म्हणजे सगळ्या प्रक्रिया हाताने केल्या जातात. वापरात येणारे धागे वनस्पतीजन्य रंगांनीच रंगवतात आणि हातमागावरच त्या विणल्या जातात. खरी पैठणी ओळखायची असेल तर त्यासाठी एक निकष लावला जातो. पैठणीच्या उलटसुलट अशा दोन्ही बाजूचं विणकाम एकसारखंच दिसतं. वैशिष्ट्यपूर्ण पैठणी विणायला दोन वर्षंही लागू शकतात. कारण, अशा पैठणीचे विणकाम खूप गुंतागुंतीच असतं. पदर आणि काठावरील नक्षीचा आलेख कागदावर काढून, तो कागद विणकामासाठी समोर ठेऊन विणकाम केलं जातं. दर्जेदार पैठणी पिढ्यानपिढ्या टिकून राहते. काही पैठण्या तर दोनशे वर्षं टिकून राहिल्याचे उदाहरण आहे.  पैठणीच्या पदरावर आणि काठामध्ये असतो तो खास पद्धतीने विणलेला मोर. हा मोर बांगडीमध्ये विणलेला असल्यामुळे त्याला ‘बांगडीमोर’ म्हणतात. याच पद्धतीनं राघू-मैनेची जोडीही विणलेली असते. याशिवाय बुद्धमूर्ती, कमळ, नारळ, रुईफूल, पाकळी आकृती, पंखा, कळस, अनारवेल, रुद्रघंटी, कोयरी अशीही नक्षी असते. अलिकडे वाद्यांची आकृतीही विणली जाते. 

 

पैठणीचे रंगही मनाला भुरळ घालणारे. लाल, हिरवा, पिवळा, करडकुसुंबी असे खास रंग असतात. हे रंग करडीच्या मुळापासून तयार करत. या रंगाचं वैशिष्टय म्हणजे त्याला एक प्रकारचा सुगंधही येत असे. या रंगांशिवाय सोनकुसुंबी, दुधी हे ही पैठणीचे खास रंग मानले जात. पोपटी रंगाच्या पैठणीला ‘राघूपैठणी’, दुधी रंगाच्या पैठणीला ‘क्षीरोदक’ पैठणी, निळ्या रंगाची ‘निलीगुंजी’, लाल हिरव्या रंगाची ‘पसिला’, काळ्या पांढऱ्या रंगाची ‘गुजरी’ तर लाल काठाची पूर्ण काळी पैठणी ‘चंद्रकळा’ म्हणून ओळखली जाते. या पारंपरिक रंगांशिवाय मजेंटा, लवेंडर आणि वांगी रंगांच्याही पैठण्या असतात. पैठणीच्या रंगाचा उल्लेख आलेल्या एका ओवीत बहीण भावाला म्हणते, “हौस गं मला मोठी राघू रंगाच्या पैठणीची| लाडका माझा बंधू धुंडितो पेठ पैठणची|| तांबड्या पैठणीची बांधणी वेलीयाची| लाडक्या भावाची बोटं नाजुक हाताची||”

 

महाराष्ट्राचं महावस्त्र असलेली ही पैठणी आज विदेशातही पोचलेली आहे. या वैभवाचे सोनेरी क्षण कवी लक्ष्मणराव लोणकर यांनी आपल्या कवितेत व्यक्त केले आहेत. त्यातल्या काही ओळी- “नृप साळीवानाचा तो सोनेरी माग, त्याचे सोनेरी खांब| फणी ती हस्तिदंती, धोटे पोवळ पाठी, असा माग सजला प्रतिष्ठानी.. गौतमी ती माता, न्याहाळीत पुत्राची किमया.. विणकर त्याची राजवर्खी, नक्षी उडत्या हंसाची.. पाटाऊ अन जरतारी शूरवीराची त्यात कहाणी, नृपसाळीवानाची सणंगे सोनेरी, सात समुद्रापार गेली उडोनी... 

    

चित्कला कुलकर्णी-९५११२०३८२७

#ज्ञानभाषामराठीप्रतिष्ठान
#शारदियेचिचित्कला