🔻कान्होबा तुझी घोंगडी...🔻

🔶वस्त्रविश्व🔶

🔻कान्होबा तुझी घोंगडी...🔻

‘काठी न घोंगडं घेउ द्या की रं! मला बी जत्रंला येऊ द्या की रं!’  अनेकजण हे प्रसिद्ध गीत गातात किंवा खांद्यावर घोंगडं घेऊन पारंपरिक धनगरी वेशात नृत्यही करतात. आजकाल घोंगडं दिसतं ते या गाण्यातच अधिक. खरंतर घोंगड्याला प्राचीन परंपरा आहे. माणसानं वस्त्र निर्मितीचा विचार जेव्हा केला तेव्हा मेंढ्यांच्या केसांपासूनही वस्त्रनिर्मिती होते, हे त्याच्या लक्षात आलं. त्यातून निर्माण झालं ते घोंगडं. पूर्वी घरोघरी घोंगडी असायची. घरात पाहुणे येणार म्हटलं की बसण्यासाठी प्रथम घोंगडंच घातलं जायचं. आठवते ते ती ‘पाहुणचार’ कविता. कवी ग.ल. ठोकळ म्हणतात, ‘या बसा पाव्हनं असं| रामराम घ्या| कोनच्या तुम्ही गावचं? गाठुडं तिठं राहुंद्या| घोंगडी टाकली इठं, बसा तीवर, अनमान करूं नका आतां, हे समजा अपुलं घर|’ पूर्वी पाहुणचाराची पद्धत होती ती अशी!

   घोंगड्यांचा उपयोग सर्व ऋतूंत केला जायचा. बसण्यासाठी अंथरुण म्हणून थंडीच्या दिवसांत पांघरूण म्हणून तर पावसाळ्यात शेतात राबताना घोंगड्यांची खोळ करून (घोंगटा) डोक्यावरून घेतलं जाई. घोंगडयांवर पाणी ठरत नसल्यामुळं त्याचा उपयोग चांगला होत असे. याशिवाय आग विझवताना घोंगडे पांघरून घेतलं की आगीची धग लागत नसे. मोहोळ उठवून मध गोळा करताना घोंगडे पांघरून घेतलं मधमाश्यांना घोंगड्यावरून डंख मारता येत नसे. 

पूर्ण वाढ झालेल्या मेंढ्यांची लोकर राठ असल्यानं ती टोचते. पण, जाणकारांच्या मते त्यामुळे रक्ताभिसरण चांगलं होतं. मेंढ्यांच्या पिल्लांची लोकर मऊ असल्यानं या लोकरीपासून विणलेल्या घोंगड्या मऊ असतात. अर्थातच अशा घोंगड्यांची किंमतही अधिक असते. दोन घोंगड्या एकत्र करून जेव्हा शिवलं जातं त्याला ‘कांबळं’ म्हणतात तर लहान घोंगड्याला ‘चवाळं’ म्हणतात असं शब्दकोशात वाचनात आलं. थंडीत गरम, उन्हाळ्यात थंड, पावसाळ्यात जलरोधक अशा या बहुउपयोगी घोंगडीत भारतीय संस्कृती आणि कला यांचा संगम आढळतो. 

घोंगडी बनवणाऱ्या समाजाचे हटकर आणि खुटेकर असे दोन प्रकार आहेत. शेळ्या मेंढ्यांचे कळप पाळणारी भटकी जमात म्हणजे हटकर. तर एकाच जागी निवास करणारी जमात म्हणजे खुटेकर. जमिनीत रोवलेल्या लाकडी खुंट्याला बांधलेल्या हातमागावर घोंगडी विणली जाते. म्हणून ते खुटेकर. शेरी, पांढरे, काळे असे घोंगड्याचे तीन प्रकार. साधारणतः एक घोंगडं बनवायला दहा ते बारा दिवस लागतात. घोंगडं विणण्याची विशिष्ट पद्धत आहे. ज्या मेंढ्यांचे केस कातरायचे आहेत त्या मेंढ्या स्वच्छ धुवूनच केस कातरतात. त्यानंतर ते केस पिंजताना काळी आणि पांढरी लोकर वेगवेगळी करत पिंजतात. सूत कातताना दोन्ही बाजूंनी ताणून घेत घेत ते सूत कातलं जातं. सुताला चांगला पीळ पडावा, ते मजबूत व्हावं आणि सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे घोंगडी विणणं सोयीचं व्हावं म्हणून रात्रभर भिजवलेले चिंचोके बारीक कुटून त्याची खळ बनवून लावतात . घोंगडं तयार झालं की रेवडी भरतात. घोंगडीच्या दोन्ही टोकांना असणारे लोकरीचे सुट्टे धागे दोऱ्यांच्या नक्षीने गुंफून घेतात. त्याला रेवडी भरणे म्हणतात. लाल, पिवळ्या, गुलाबी अशा रंगाची ही पट्टी घोंगडीला खुलून दिसते. हे काम हातावरच केलं जातं. पूर्वी स्त्रियांकडे धागा बनवण्याचे काम असे. तर पुरुषांकडे विणण्याचे काम असे. साधारण एका घोंगडीसाठी अडीच ते पावणे तीन किलो लोकर वापरली जाते. याच लोकरीपासून जेन (जान) तयार करतात. अलिकडे ग्राहकाच्या मागणीनुसार घोंगडीची टोपी, सदरा, जाकीट, हातमोजे, उशी, योगासनं करण्यासाठी मॅट, आसनपट्ट्या, छोटी आसने, पिशव्या अशा अनेक गोष्टी तयार केल्या जात आहेत. 

पूर्वी घरोघरी घोंगडी असायची. रोजच घोंगड्याचा वापरही केला जायचा. अलिकडे मात्र घोंगड्याच दर्शन दुर्मिळ होत चाललेलं आहे. घोंगड्याची जागा ब्लॅँकेट आणि इतर वस्त्रांनी घेतली आहे. शिवाय यंत्रमागावर विणली जाणारी अनेक वस्त्रेही आलेली आहेत. त्यामुळे घोंगडी विणण्याचे प्रमाण कमी होत चालले आहे. पूर्वी गावोगावी जत्रा भरत. आणि अशा जत्रांमधून घोंगड्यांची दुकानं थाटली जात. अलिकडे मात्र हे प्रमाण कमी झाल्याचे दिसून येते. 

संतकाव्यात अनेक ठिकाणी घोंगडे हे रूपक म्हणून आलेले आहे. शरीराला घोंगड्याची उपमा देऊन अध्यात्मिक वीण उकलून दाखविली आहे. संत तुकारामांचे घोंगडी हे रुपक योजलेले अकरा अभंग आहेत. एका अभंगात ते श्रीकृष्णाचा सवंगडी म्हणून भूमिका वठवतात. तो अभंग असा ‘घोंगडियांचा पालट केला| मुलां मुलां आपल्यात ||१|| कान्होबा तो मीच दिसे| लावयिले पिसें सवंगडीया ||२||’ घोंगड्याचा उल्लेख आलेले संत ज्ञानेश्वरांचे सोळा अभंग आहेत. एका अभंगात  ज्ञानदेव म्हणतात, “श्रीकृष्णा, तुझी घोंगडी शुद्ध सात्विक आहे. यश, औदार्य अशा गुणांचे गोंडे लावलेली घोंगडी तुला चांगलीच शोभून दिसते. आमच्या देहरूपी घोंगडीत मात्र विकार आहेत. शिवाय डोळे. कान, नाकपुड्या अशी नऊ भोके असलेली फाटकी घोंगडी तू आम्हाला दिली आहेस.  पांडुरंगा, तुझ्या पायी माझी वृत्ती लीन झाली आणि सगळा भेद नाहीसा झाला. माझी वांगली घोंगडी गळून पडली.” तो अभंग असा, ‘कान्होबा तुझी घोंगडी चांगली| आम्हांस का दिली वांगली......

चित्कला कुलकर्णी-९५११२०३८२७

#ज्ञानभाषामराठीप्रतिष्ठान
#शारदियेचिचित्कला