🔻नऊवारी लुगडी- स्त्री लेणी...🔻

  🔶वस्त्रविश्व🔶

🔻नऊवारी लुगडी- स्त्री लेणी...🔻

 “ए.. वॉव, किती सुंदर दिसतीये तुझ्या अंगावर ही नऊवारी पैठणी!” “ए..ती बघ पेशवाई! कित्ती गोड दिसतेय ना..!” “ओहो..! आल्या बघा नऊवारीतल्या राजमाता शिवगामी देवी!” “आणि तुमचा काय बाई थाट विचारता.. ब्राम्हणी पद्धतीनं नेसली इरकली!” “मस्त..सुंदर..खासच..!” असे प्रफुल्लित उद्गार कानी येत होते. तरुणींचा उत्साह ओसंडून वाहत होता. कारण त्या दिवशी होता ट्रॅडिशनल डे! तऱ्हेतऱ्हेच्या, विविध प्रकारच्या, आकर्षक रंगांच्या नऊवारी साड्यांचं जणु दालनच उघडलं होतं. चंद्रकळा, पैठणी, जिजामाता, नारायणपेठी, बनारसी, शालू, माहेश्वरी, नागपुरी, नारायणपेठी, इरकली, धारवाडी, इचलकरंजीची छापील सुती अशा नाना तऱ्हेच्या नऊवारी नेसलेल्या त्या तरुणींकडे पाहताना खूप प्रसन्न वाटत होतं. 

 

नऊवारी नेसणं तसं सोपं नाही. “नऊवारी नेसणं म्हणजे कासोटा घालणं किंवा काष्टा घेणं इतकंच ना.. त्यात काय विशेष!” असं काहीजणी खोचकपणे म्हणतात. पण खरंच नऊवारी नेसण्याचं तंत्र इतकं सोपं नाही. नऊवारी नेसण्याची पद्धत ज्याला प्रथम सुचली असेल त्याला खरंच मानलं पाहिजे. नऊवारी सकच्छ (काष्टा किंवा कासोटा) नेसल्यामुळे नेसणाऱ्या व्यक्तीला सगळीकडे वावरताना अत्यंत सोयीची ठरते. देवघर, स्वयंपाकघर, अंगण, शेत याठिकाणी काम करताना ती सोयीची आहेच आहे. तसेच रणांगणात शत्रूशी लढताना, घोड्यावर स्वार होताना देखील ती अगदी सोयीची आहे. राजमाता जिजाऊ, झाशीची राणी लक्ष्मीबाई, ताराराणी यांची मूर्ती आठवताच ती खात्री पटते. एवढंच नाहीतर शीतल राणे-महाजन यांनी नऊवारी नेसून स्कायडायव्हिंग केलं आणि नवा विक्रम नोंदवला, ही तर खूपच अभिमानाची आणि कौतुकाची गोष्ट आहे. नऊवारी नेसलेल्या आधुनिक तरुणी बाईक, बुलेट अशा दुचाकीवरून निर्धास्त फिरतात, तेव्हा समस्त स्त्री वर्ग त्यांच्याकडे अभिमानाने पहात राहतो. 

    

नऊवारी विविध प्रकारे नेसली जाते. बऱ्याचजणी विवाह प्रसंगी ब्राम्हणी पद्धतीनं नऊवारी नेसतात. या नऊवारीचा काठाकडचा भाग उचलून खोचला गेल्यामुळे साधारण आठ ते दहा इंचाचा घोळदार ओचा तयार होतो. निऱ्या कमरेला न खोचता त्या एकत्रित करून केळ काढतात. पूर्वी स्त्रिया या केळ्यात पैसे आणि घोळदार ओच्यात काही वस्तू ठेवायच्या. पायापर्यंत ती झाकलेली असली तरी पोटऱ्याचा थोडाफार भाग दिसतो. पेशवाई पद्धतीत ओच्याचा आकार साधारण चार ते पाच इंचाचा असतो. मराठा पद्धतीमध्ये नऊवारीला ओचा ठेवत नाहीत आणि काष्टादेखील पायापर्यंत येतो. काष्ट्याचे दोन्ही काठ उठून दिसतात. लावणीतील नर्तिका नऊवारी अगदी चापून चोपून नेसते. पायाला घुंगरू बांधायचे असतात म्हणून पायाकडचा घोळ कमी असतो. पदर लांब काढतात. काष्ट्याचे दोन्ही काठ मधोमध यावेत अशा पद्धतीने तो खोचतात. समुद्रकिनारी काम करणाऱ्या कोळिणी खूप वैशिष्ट्यपूर्ण पद्धतीने नऊवारी नेसतात. पाण्यात साडी भिजू नये, काम करताना कोणतीही अडचण येऊ नये म्हणून ती गुडघ्यापर्यंत घट्ट नेसतात. साडीचा पदर कमरेला गुंडाळतात आणि चोळीवर ओढणी घेतात. या साऱ्या पारंपरिक पद्धती. अलिकडे सगळ्यांना बॉलीवूडचं आकर्षण. बाहुबली आला आणि राजमाता शिवगामी देवीची नऊवारी आली. या पद्धतीनं साडी नेसणाऱ्या खांद्यावरून येणारा लांब पदर हातावर घेतात. बाजीराव मस्तानी चित्रपट आला आणि या चित्रपटामध्ये प्रियांका आणि दीपिकाला नेसवण्यात आलेल्या नऊवारीवर चर्चा झडली, बरेच वादही निर्माण झाले. त्यांनी नेसलेली नऊवारी कशी पारंपरिक नाही यावर सांगोपांग चर्चा झाली. पण याचा एक फायदा झाला तो म्हणजे नऊवारी नेसण्याच्या किती पद्धती आहेत ते कळलं. या अभिनेत्रींनी नेसलेल्या साड्या काही तरुणींच्या पसंतीस उतरल्या आणि ती ही फॅशन आली. ‘जय मल्हार’ या मालिकेनं “म्हाळसा नऊवार” आणली. अशी ही नऊवारी लज्जारक्षणाबरोबरच देहाचं सौंदर्य फुलवणारी समस्त स्त्री वर्गाची आवडती आहे. 

नऊवारीला प्राचीन परंपरा आहे. उत्तरीय आणि अंतरीय जोडीच्या मिलाफातून एकसंध वस्त्र तयार झाले. हडप्पा संस्कृतीतील शिल्पांच्या अंगावर असे वस्त्र दिसून येते. वस्त्र निर्मितीत जसजशी प्रगती झाली तशी या वस्त्राची लांबी, रुंदी ठरत गेली. ‘नऊ’ ‘वार’ ही खरंतर त्या वस्त्राची लांबी. पण तेच नाव पडून गेलं. काही आठ, नऊ, दहा, अकरा वारही असतात. नेसण्याच्या पद्धतीनुसार किती वारी साडी घ्यायची ते स्त्री ठरवते. नऊवारीचे अनेक नमुने आहेत. साडीचा पोत, वीण, छपाई, कशिदाकारी, काठ यावरून साडीचं वैशिष्टय, नाव ठरत असतं. सध्याच्या काळात नऊवारीची फॅशन परत येत आहे. नऊवारी नेसण्याचं कसब, कौशल्य असावं लागतं. सुंदर आकर्षक पद्धतीनं नऊवारी नेसणं खरंतर आव्हानच आहे. हौशी स्त्रिया नऊवारी नेसवून घेतात. त्यामुळे नऊवारी नेसवून देणाऱ्यांनाही व्यवसाय मिळाला. पण अलिकडे नऊवारी नेसली जात नाही तर ती घातली जाते. “रेडी टू वेअर” नऊवारी! शिंप्याकडून मापाने शिवून घेणाऱ्या तरुणीही आहेत. ही पारंपरिक वस्त्रे ‘एथनिक फेस्टिवल वेअर’ झाल्यामुळे आणि ‘स्टीचड् फॉर्ममध्ये’ आल्यामुळे साहजिकच घालणं आलं नाही का?         

या वस्त्राला लुगडं, पातळ, धडूतं, धडोत, साडी असंही म्हणतात. ‘लुगडं’ हा शब्द मायेची ऊब घेऊन येतो. लुगडं हा शब्द गुजराती व्यापाऱ्यांबरोबर महाराष्ट्रात आला असं म्हणतात. गुजराती भाषेत साडीबरोबर धोतरालाही ‘लुगडू’ म्हणतात. “मारू लुगडू” असं जेव्हा एखादा पुरुष म्हणतो तेव्हा मोठी गंमत वाटते. महाराष्ट्रीयनांनी मात्र लुगडूच लुगडं केलं. आणि लुगडं म्हणजे साडीच अशी ठाम समजूत करून घेतली.  महाराष्ट्र शब्दकोश संदर्भानुसार लुगडं म्हणजे मानाचा पोशाख; कापड; साधारणपणे वस्त्र [पुरुषांचेसुद्धा] असा अर्थ दिला आहे. लीळाचरित्र, संतकाव्य आणि पेशवाईतही लुगडे/डी हा शब्द या अर्थाने आला आहे. ज्ञानदेवांच्या अनुभवामृतमधील लुगड्याचा उल्लेख वाचून मन थक्क होतं आणि डोळ्यांपुढे एक प्रकाशमान विश्व साकारतं. ती ओवी अशी-  ‘दीप्तीची लुगडी| दीपकलिके तू वेढी| न म्हणता ते उघडी| ठाके काही|| ज्याप्रमाणे, दिवा [दीप कलिका] कुणी सांगण्याची वाट न पाहता मुळातच प्रकाशाचे लुगडे नेसून बसला आहे मग त्याला पुन्हा प्रकाशाचे लुगडे नेस असे तरी काय म्हणायचे आहे? तसे जीवनमुक्त पुरुष स्वतःच देव झाला तर त्याला पुन्हा देवाची पूजा करा असे काय म्हणायचे? तो भगवद् रूपच आहे.  

चित्कला कुलकर्णी-९५११२०३८२७

#ज्ञानभाषामराठीप्रतिष्ठान
#शारदियेचिचित्कला